Η Ιερά Μονή Βρίσκεται στα βουνά της οροσειράς του Τροόδους, σε υψόμετρο 870 μέτρων, στην πλαγιά του βουνού Κιόνια κοντά στη Λευκωσία. Ο Μπάρσκυ, που επισκέφτηκε το μοναστήρι το 1735, έγραφε ότι η Μονή βρίσκεται σε τόπο αρκετά τραχύ, πετρώδη, σε βουνοπλαγιά ανάμεσα σε άλλα ψηλά βουνά. Έχει καθαρό αέρα και γλυκά ιαματικά νερά. Η ιστορία της Μονής περιγράφεται στην Τυπική Διάταξη του 1201 από τον Άγιο Νείλο, ο οποίος ήταν ένας από τους πρώτους μοναχούς της Μονής. «Η ιστορία της Ιεράς Μονής είνα γραμμένη σε περγαμηνή και φυλάσσεται μέχρι τώρα στο μοναστήρι».

Η Ιερά Μονή της Μαχαιριώτισσας ιδρύθηκε τον 12ο αιώνα. Σύμφωνα με τη Παράδοση, ο ερημίτης Νεόφυτος, προσπαθώντας να σωθεί από τις επιδρομές των Σαρακηνών, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την έρημο του Ιορδάνη και να μετακομίσει στην Κύπρο μαζί με τον μαθητή του τον Ιγνάτιο. Εγκαταστάθηκαν στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου του Κουτσοβέντη. Ένα βράδυ οι ασκητές είδαν ένα παράξενο φως στα βουνά και ξεκίνησαν να βρουν την πηγή του. Έχοντας διανύσει δύσκολη πορεία, βρέθηκαν σε μια σπηλιά καλυμμένη με θάμνους, όπου βρήκαν ένα μαχαίρι. Τότε ακούστηκε η φωνή της Παναγίας που τους είπε να κόψουν τους θάμνους για να φανεί η είσοδος της σπηλιάς. Εκεί βρήκαν την εικόνα της Παναγίας από την οποία προερχόνταν εκείνο το ανεξήγητο φως. Μάλλον, η άγια εικόνα ήταν κρυμμένη από έναν μοναχό την περιόδο της εικονομαχίας τον 8ο-9ο αιώνα. Στην Κύπρο η εικόνα έφτασε από την Κωνσταντινούπολη. Έχει επιγραφή «Αγιοσοτίρισσα», δηλαδή «εικόνα που βρισκόταν απάνω από την Εσθήτα της Παναγίας και φυλασσόταν στο ναό των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολη». Μετά η εικόνα ονομάστηκε «Μαχαιριώτισσα» (από τη λέξη «μαχαίρι»), αλλά και η θεμελιωμένη πια Μονή ονομάστηκε Ιερά Μονή της Παναγίας της Μαχαιριώτισσας (του Μαχαιρά).

Υπάρχουν και άλλες εκδοχές της ετυμολογίας του ονόματος της Ιεράς Μονής. Μερικοί λένε ότι προέρχεται από ένα χόρτο, το μαχαιρόχορτο, που φυτρώνει στα βουνά.

Η Παράδοση λέει, ότι η θαυματουργική Εικόνα της Παναγίας αγιογραφήθηκε από τον Απόστολο Λουκά. «Εκεί μέσα στον ναό, στο μοναστήρι υπάρχει θαυματουργική εικόνα επαργυρωμένη και επιχρυσωμένη, μικρής διάστασης, με μήκος και πλάτος περίπου ενός πήχη. Η Θεοτόκος απεικονιζεται χωρίς το Βρέφος Δεομένη με απλωμένα χέρια, μέχρι τη μέση… Και την περιγράφουν… όπως και την Παναγία του Κύκκου, ότι είναι αγιογραφία του Αγίου Ευαγγελιστή Λουκά, αλλά δεν υπάρχουν μαρτυρίες γι’αυτό».

Μετά την κοίμηση του Νεοφύτου, κοντά στον Ιγνάτιο βρέθηκε άλλος μοναχός, ο Προκόπιος. Αποφάσισαν να αναγείρουν μεγάλο μοναστήρι. Το 1160 μετέβησαν στην Κωνσταντινούπολη για να βρουν υποστήριξη από τον αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνό (1143-1180), λέγοντάς του για τη θαυματουργή Εικόνα της Θετόκου. Ο αυτοκράτορας όχι μόνο τους χορήγησε αρκετά χρήματα, αλλά επίσης δώρισε και τη γη γύρω από το όρος Κιόνια. Εκτος αυτού, εξέδωσε το διάταγμα (χρυσόβουλο), σύμφωνα με το οποίο η Ιερά Μονή έγινε Βασιλική και ήταν υπό ειδική προστασία των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου. «Η Μονή θεμελιώθηκε από Βυζαντινούς αυτοκράτορες, ένας απ’ αυτούς ήταν ο Ισαάκιος, και ανακαινίστηκε από άλλους… Το Μονατήρι είναι το τρίτο μετά την Μονή του Κύκκου», που δόθηκε διάταγμα αυτοδιοίκησης δηλαδή έγινε Σταυροπηγιακή Μονή από  τον Αυτοκράτορα.

Μετά την επιστροφή τους στην Κύπρο, οι μοναχοί άρχισαν το χτίσιμο. Το 1187 στα θεμέλια της εκκλησίας της Μονής τοποθετήθηκε Σταυρός. Έπειτα ανήγειραν ένα μικρό παρεκκλήσι και μερικά κελιά. Την πείοδο της ανέγερσης κοιμήθηκε ο Προκόπιος. Μαζί με μερικούς μοναχούς π Ιγνάτιος συνέχισε το έργο του. Σύντομα προσχώρησε μαζί τους ο Νείλος, ο οποίος έγινε ηγούμενος της Ιεράς Μονής και ο πρώτος χρονογράφος της. Αργότερα εξελέγη Αρχιεπίσκοπος της Κύπρου (1215-1221). Μέχρι σήμερα στο μοναστήρι σώζεται το χειρόγραφο της «Τυπικής Διατάξεως» και το έγγραφο από τον αυτοκράτορα, το οποίο αποδεικνύει το δικαίωμα της αυτοδιοίκησης της χρυσόβουλλο.

Η Ιερά Μονή έχει μεγάλη ιστορία και έχει περάσει πολλές δοκιμασίες. Στην περίοδο της κυριαρχίας της Φραγκικής δυναστείας των Λουζινιανών (1192-1489) στο νησί, η Καθολική Εκκλησία προσπαθούσε να αλλαξοπιστήσει τον ντόπιο Ορθόδοξο πληθυσμό και εξαπέλυσε κατά μέτωπο επίθεση εναντίον της Κυπριακής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ιδιαίτερα επλήγησαν οι μοναχοί. Το 1231, δεκατρείς Κύπριοι μοναχοί, αφού αρνήθηκαν να αποδεκτούν τον Λατινισμό, υποβλήθηκαν σε βασανιστήρια και μετά καήκαν. Δύο από εκείνους ήταν ο Γεννάδιος και ο Γεράσιμος από την Ιερά Μονή Μαχαιρά, και οι υπόλοιποι από την Ιερά Μονή της Παναγίας της Καντάρας.

Οι κανόνες που ρύθμιζαν τον μοναχικό βίο ήταν πολί αυστηροί. Για 150 χρόνια μετά από την ίδρυσή της, η Μονή ήταν άβατη για τις γυναίκες.

Κατά το 1530 μεγάλη πυρκαγιά έελαβε χώρα στο μοναστήρι. Ο ναός καταστράφηκε και καήκαν οι μοναδικές βυζαντινές τοιχογραφίες. Κατά τύχη διασώθηκε η «Τυπική Διάταξη» και κάποια χειρόγραφα, Η θαυματουργή εικόνα έμεινε άθικτη.

Κατά τη διάρκει της Τουρκοκρατίας η Ιερά Μονή ήταν το σπουδαιότερο οχυρό της Ορθοδοξίας στο νησί. Εκείνη την περίοδο το μοναστήρι είχε οικνομικές δυσκολίες και μόνο χάρη στη βοήθεια των πιστών και στην προσπάθεια των μοναχών διατηρήθηκε και άρχισε να ξαναχτίζεται. Το 1619 χτίστηκε μετόχι στο χωριό Φιλάνι και στο τέλος του 17ου αιώνα αποκαταστάθηκε ο ναός του Μοναστηριού. Πολύ μεγάλη στη ανακαίνιση της Μονής έκανε ο ηγούμενος Παρθένιος (1720-1766). Με την καθοδήγησή του η Μονή απέκτησε νέες εκτάσεις και ανήγειρε καινούργια κτήρια. Στο μοναστήρι θυμούνταν με ευγωμοσύνη τη βοήθεια που προσφέρθηκε από τη Ρωσία στην Κυπριακή Ορθόδοξη Εκκλησία και ήλπιζαν να τους υποστηρίξει στον αγώνα κατά των Τούρκων κατακτητών. Για τον λόγο αυτό στο δεύτερο μισό 18ο αιώνα την ώρα της Θείας Λειτουργείας απάγγελλαν την προσευχή «Εις την υγείαν της μεγάλης αυτοκρατόρισσας της Ρωσίας και της κυρίας μας Αικατερίνης και του βασιλικού οίκου της».

Επί καιρό της Τουρκοκρατίας στην Κύπρο, καταπνιγόταν σκληρά κάθε προσπάθεια απελευθέρωσης από τον τούρκικο ζυγό.Ένα από τα πιο τραγικά γεγονότα συνέβη στις 9 Ιουλίου του 1821. Εκείνη την ημέρα ο διοικητής Κουτσούκ Μεχμέτ, αποφασισμένος να βάλε τέλος στην αντιπολίτευσης, η οποία βοηθούσε στην Ελληνική Επανάσταση, υποχρέωσε να εμφανιστούν στη Λευκωσία 486 Κύπριοι αριστοκράτες, από τους οποίους οι 470 αποκεφαλίστηκαν ή κρεμάστηκαν.  Ανάμεσα στους εκτελεσθέντες ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός (1756-1821), ο οποίος ξεκίνησε τη μοναστική του ζωή στην Ιερά Μονή Μαχαιρά. Ο Σουηδός ταξιδιώτης Μπέργκεν έγραφε, ότι η Παναγία ντύθηκε με μαύρα και πολλά σπίτια βάφτηκαν με αίμα.

Μετά την απελευθέρωση της Κύπρου, η Ιερά Μονή άρχισε να βελτιώνει την κατεστραμμένη της οικονομία. Αλλά το 1892 κάηκε τελείως μετά από μεγάλη πυρκαγιά. Διασώθηκαν σπουδαία ιστορικά έγγραφα, καθώς και το εικονοστάσι. Όμως η φωτιά δεν πείραξε τη θαυματουργή εικόνα. Αμέσως μετά την πυρκαγιά οι μοναχοί αργάνωσαν έρανο για την αποκατάσταση της Μονής. Ο ηγούμενος της Μονής, Αρχιμανδρίτης Χαρίτων, μετέβη στη Ρωσία για να ζητήσει βοήθεια. Μάζεψε 6483 ρούβλια που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των καμπάνων. Το 1900 χτίστηκε το καμπαναριό και το 1905 ανεγέρθηκε σταυροειδής ναός με τρούλο και τρλια κλίτη, αφιερωμένος στην Παναγία. Το 1921 στον ναό τοποθετήθηκε καινούργιο ξυλόγλυπτο εικονοστάσι τριών βαθμίδων, έργο του Γεώργιου Κυριάκου από τη Χρυσίδα. Στο σκευοφυλάκιο, εκτός από τα συνηθισμένα εκκλησιαστικά είδη, φυλάγονται πολλά δώρα από τη Ρωσία, από τα οποία μεγάλης αξίας αποτελούν η παλιά μίτρα, στολισμένη με μαργαριτάρια, Ευαγγέλια της Αγίας Τραπέζης και η ποιμαντορική ράβδος. Στη μοναστική βιβλιοθήκη φυλάγονται τα χειρόγραφα με σημειώσεις της Βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής του 13ου αιώνα.

Κατά τον απελευθερωτικό αγώνα του 1955-1959 εναντίον του Αγγλικού ζυγού, στους χώρους της Μονής κρυβόταν ο εθνικός μας ηρώας Γρηγόρης Αυξεντίου. Σε απόσταση δύο χιλιομέτρων από το Μοναστήρι οι Άγγλοι βρήκαν το κρυσφήγετο όπου κρυβόταν ο Αυξεντίου. Μετά από πολλές προσπάθειες να τον συλλάβουν ζωντανό, οι Άγγλοι έριξαν βενζίνη και τον έκαψαν. Ο γρηγόρης Αυξεντίου σκοτώθηκε, αλλά δεν παραδόθηκε στον εχθρό. Το γεγονός συνέβη στις 3 Μαρτίου 1957. Σήμερα κοντά στη σπηλιά υπάρχει ένα άγαλμα σε μορφή πουλιού που απογειώνεται. Στην Ιερά Μονή βρίσκεται μουσείο αφιερωμένο στη μνήμη του, όπου και εκτίθενται τα προσωπικά του αντικείμενα.

Μετά την ανεξαρτησία της Κύπρου το 1960 η Ιερά Μονή ανακαινίστηκε πλήρως. Στο έδαφος της Μονής χτίστηκαν καινούργοι ναοί, παρεκκλήσια, χώροι για τους προσκυνητές και τους φιλοξενούμενους της Μονής.

 

ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
ΑΓΙΑ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗ
2016