Ο Πλούταρχος στους βίους του Λυκούργου, με την γνωστή του φράση «Άπασα η πόλη φιλοσοφούσα», περιγράφει την ποιότητα των ανθρώπων που ανδρώθηκαν στην σπαρτιατική πολιτεία. Η Σπάρτη υπήρξε στην ουσία μια πόλη φιλοσόφων, και συγκεκριμένα ανδρών που με τις πράξεις, την αρετή και τον ένδοξο βίο τους δημιούργησαν ένα νέο φιλοσοφικό πρότυπο, συνδυάζοντας πνεύμα, ήθος και εξαίρετη πολεμική ικανότητα. Αναμφισβήτητα, όμως, στο μεγαλείο αυτό συνέβαλλαν και οι γυναίκες της Σπάρτης, με την απαράμιλλη τόλμη και μαχητικότητα τους, καθώς και με το ήθος τους, το οποίο εμφύσησαν στα τέκνα τους, μετατρέποντας τα σε άξιους πολίτες και γενναίους υπερασπιστές της γης τους.

Σύμφωνα με την παράδοση, οι νόμοι της Σπάρτης θεσπίστηκαν από έναν εξέχοντα άνδρα, τον Λυκούργο, του οποίου η ζωή και το έργο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ιστορία της Λακεδαίμονας. Εντούτοις, η ιστορικότητα του προσώπου του έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφωνιών τόσο στην αρχαία, όσο και στην σύγχρονη έρευνα. Συχνά, δε, έχει συσχετισθεί με τον θεό Απόλλωνα ως ενσάρκωση του, καθώς οι νόμοι της σπαρτιατικής πολιτείας είχαν τεθεί υπό την προστασία του. Εξάλλου, το όνομα «Λυκούργος» ετυμολογικά σημαίνει «εργάτης λύκος», ενώ το επίθετο «Λύκειος» αποδιδόταν πολύ συχνά στον θεό του φωτός.

Ο πατέρας του, βασιλιάς της Σπάρτης, σε μια περίοδο έντονων πολιτικοκοινωνικών ζυμώσεων, με έντονη την φθορά του βασιλικού θεσμού και την αναρχία να απειλεί την πόλη, τραυματίζεται θανάσιμα κατά την διάρκεια μιας συμπλοκής. Η εξουσία περιέρχεται στα χέρια του αδελφού του, ο οποίος αποβιώνει σε σύντομο χρονικό διάστημα και έτσι βασιλιάς γίνεται ο Λυκούργος. Ο ίδιος, ωστόσο, παραχωρεί τον θρόνο στον νεογέννητο γιο του αδελφού του, εξακολουθώντας όμως να αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους άνδρες της πόλεως. Οι αντιδράσεις, προερχόμενες από τους κύκλους της αριστοκρατίας, τον αναγκάζουν να αυτοεξοριστεί, με την χρονική αυτή στιγμή να σηματοδοτεί το πρώτο στάδιο του νομοθετικού του έργου.

Η αποδιδόμενη στον Λυκούργο νομοθεσία της Σπάρτης ρύθμιζε όλους τους τομείς και τις εκδηλώσεις όχι μόνο της δημόσιας, αλλά και της ιδιωτικής ζωής. Τα νομοθετήματα του είχαν ευρύτερη έννοια από το απλό νόημα του όρου «νόμος», καθώς περιελάμβαναν συνήθειες και έθιμα που έπρεπε ή δεν έπρεπε να τηρηθούν, ασχέτως κάποιες φορές εάν δεν ορίζονταν από κάποια διάταξη ή δεν επιβάλλονταν από την δημόσια αρχή. Οι συγκεκριμένοι νόμοι ήταν συχνά αλληλένδετοι τόσο με την παιδεία, όσο και με τις ίδιες τις παραδόσεις της σπαρτιατικής πολιτείας, και ο Λυκούργος είχε αξιώσει από τους Σπαρτιάτες ότι θα τους τηρούσαν, δηλαδή ήταν βέβαιος ότι δεν θα τους παρέβαιναν.

Η Κρήτη και η Ιωνία αποτέλεσαν δυο μέρη που, όπως λέγεται, επισκέφτηκε ο Λυκούργος, με σκοπό να αντιπαραβάλει τον τρόπο ζωής και διαβίωσης στις δυο διαφορετικές περιπτώσεις. Έτσι, ενώ στην Κρήτη η διαβίωση ήταν πτωχική και διεπόταν από λιτότητα και αυστηρότητα, η καθημερινότητα των Ιώνων περιείχε στοιχεία πολυτέλειας και τρυφηλότητας σε κάποιες περιπτώσεις, με αποτέλεσμα ο Λυκούργος να παρατηρήσει και να διαπιστώσει τόσο τις διαφορές μεταξύ των δυο πολιτευμάτων, όσο και των εκπορευόμενων από αυτά τρόπων διαβίωσης.

Ωστόσο, η παρακμή του βασιλείου της Σπάρτης έκρινε αναγκαία την επιστροφή του Λυκούργου στην πόλη, τόσο από την πλευρά των βασιλέων, όσο και από την πλευρά των πολιτών. Η επίσκεψη του στο μαντείο των Δελφών και η «θεϊκή έγκριση» των νομοθετημάτων του, με την παράλληλη διαβεβαίωση ότι η προσπάθεια μεταρρύθμισης θα είναι επιτυχής, αποτέλεσε το έναυσμα για την επάνοδο του.

Η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση, όπως άλλωστε και κάθε άλλη μεγάλη ιστορική αλλαγή, δεν πραγματοποιήθηκε ούτε με διάλογο, ούτε με ψηφοφορία, αλλά επήλθε με την ισχύ των όπλων, μέσω μιας αναίμακτης επανάστασης. Ο Λυκούργος, έχοντας μαζί του μια επίλεκτη ομάδα ανδρών, βαδίζει ένοπλος στην αγορά με στόχο την πρόληψη οποιασδήποτε αντίδρασης. Ο ενήλικος, πλέον, βασιλιάς αποδέχεται την επερχόμενη αλλαγή πολιτεύματος, ενώ μια σειρά νέων θεσμών επιβάλλεται στην πόλη, επηρεάζοντας καταλυτικά την μετέπειτα ιστορική της πορεία.

Είναι γεγονός ότι το ένδοξο μεγαλείο της πολιτείας της Σπάρτης οφείλει πολλά στην νομοθεσία που θέσπισε ο Λυκούργος, αν και την ευνομία που προσέφερε την πλήρωσε κάποιες φορές με την αγανάκτηση κάποιων πλουσίων πολιτών, που παραλίγο να του στοιχίσει την ίδια του την ζωή. Ωστόσο, παρά τις μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε, στηρίχθηκε σε πολλές από τις ήδη υπάρχουσες παραδόσεις των Σπαρτιατών, σεβόμενος κάποιους θεσμούς τους, όπως ήταν ο θεσμός της διπλής βασιλείας και η διανομή της κατακτηθείσης από τους Δωριείς γης σε κλήρους.

Τα βασικότερα σημεία της μεταρρυθμίζουσας νομοθεσίας του Λυκούργου περιγράφονται στο ιστορικό έργο του Πλούταρχου, το οποίο αποτελεί και την πλέον αξιόπιστη πηγή.